BEZAAIDE HOUTEN BOULES PETANQUE VAN ONZE VOOROUDERS

Update 2017 11 25          (26b)

A LYONNAISE 00 BUIS ANCETRE 3
Ongewone en mooie voorwerpen, deze schatten getuigen van een tijdperk waarin men graag een duikje in maakt.
BOULE SACOCHE 1
Elke heeft haar eigen geschiedenis omdat ze van hand tot hand ging tijdens de ‘’parties de boules‘’. Soms zijn ze echte kunstwerken met een unieke eigenschap: ze moesten bestand zijn tegen schokken en andere mishandelingen.
VITRINE EXPO 11
1) Tot in de late 19e eeuw waren er al perfect ronde boules, meestal van buxus gemaakt, een hout van hoge dichtheid zoals in het eerste beeld weergegeven. (diam.108 mm – 680 gr) ‘’L’histoire de la boule est naturellement liée aux possibilités de fabrication de l’époque.‘’ dwz ‘’de geschiedenis van de boules is uiteraard afhankelijk van de mogelijkheden van de tijd.‘’ Oorspronkelijk bestonden ballen in verschillende materialen en texturen zoals hier te zien.
bois-trois-nl
2) Tot in het midden van de 19e eeuw gebruikten de spelers alleen houten ballen van buxus, elm en beuk. Sommige werden gedeeltelijk bezaaid maar… ‘’deze houten boules hadden een zwakte, ze vervormden door slijtage vooral als het spel op een harde en steenachtige grond gebeurde‘’ (zoals het citaat van foto n°1, extract van de website:  http://herbert.wegner.pagesperso-orange.fr) ook in het duits en het engels.
BOULE A VIS 1 - ENSEMBLE - 2
3) Het begin van het spijkeren, boules met spijkers op een afstand van elkaar. Hun hoofd heeft een gleuf zoals schroeven maar het gaat om echte nagels. Hun rol was de oppervlakte van de bal beschermen. (diameter 98mm) Ze zijn niet van buxus, het hout is minder dicht met een andere textuur. Deze boules zijn ouder dan de volledig genagelde die verder verschijnen. (klik om beter te zien)
6
4a) De hierboven bal (10 cm/493 g) toont een rudimentaire spijkeren, ze is waarschijnlijk in iepenhout (elm) en zelfs ouder dan de acht hierboven boules. Het is duidelijk dat de nagels met de hand gesmeed werden. (klik)
BOIS BOULE A VIS 9 - RUDIMENTAIRES ORGANISES MONTAGE
4b) De volgende fase: op deze zware kleine boules van buxus (8,8 cm/465 gr) is het spijkeren minder rudimentair. Om een mooier uitzicht te geven verzorgde men het alignement van de spijkers.
4c) Hier zet men nog een stap vooruit en het versieren van de bal neemt werkelijk vorm. Deze twee mooie ballen zijn uiteraard van zeer dichte buxus gemaakt. (11,2 cm – 705/730 gr – foto’s gevonden op: brocante Papy-Rouge)
4d) Hier, nog hetzelfde fabricage. Afbeelding aangeboden door de website ‘’Jeux Anciens‘’ (spelletjes uit het verleden) op pagina http://jeux-anciens.fr/categorie/boules/ Deze boules hebben zeker gediend en blijkbaar werden ze goed onderhouden.
De eerste volledig genagelde boules waren met gesmede spijkers met ronde koppen gefabriceerd. Hieronder een voorbeeld (95 mm) door een ‘’dwangarbeider‘’ volgens de vorige eigenaar, maar geen enkel document ondersteunt deze hypothese. In het laatste kwartaal van de 19e eeuw verschijnen geleidelijk met machine gefabriceerde nagels. Dit vergemakkelijkte het spijkeren met het voordeel van een betere bescherming tegen slijtage.
Grâce aux clous les boules furent plus lourdes et leurs diamètres augmentaient (100 à 150 mm et le poids aussi jusque 1500 Gr), en particulier pour les boules du jeu "à la lyonnaise". Plus tard on employait des clous à tête plate. A partir de là les fabricants furent de vrais artistes, les clous étaient en différentes matières et couleurs (fer, cuivre, laiton) ce qui permettait de faire plusieurs sorte de symboles, le plus souvent des chiffres ou des initiales mais aussi des étoiles et autres sujets d’après les souhaits des joueurs (en quelque sorte "les armoiries" du bouliste). Par la suite (vers 1900) on a fabriqué des boules de diamètre 70 à 90 mm, c’étaient les premières boules pour le jeu provençal et plus tard pour la pétanque. La boule ci-dessous, plus récente est recouverte de clous faits mécaniquement.
5) RONDE KOP NAGELS – Dank zij de spijkers waren de ballen zwaarder met een diameter van 100 tot 150 mm en een gewicht tot 1500 g, vooral die van het spel genaamd ‘’La lyonnaise’’. Later hoefijzer nagels of platte kop nagels waren gebruikt, vanaf dat tijd de fabrikanten werden echte kunstenaars, de nagels waren in verschillende materialen en kleuren (ijzer, koper, brass, brons) waardoor de mogelijkheid om symbolen te creëren, of cijfers of initialen, maar ook sterren en andere onderwerpen volgens de wensen van de spelers. De twee hieronder boules (100mm) meer recent zijn met machinaal vervaardigde nagels bedekt.
TETES RONDES 4
6) In het begin waren de boules gewoon door nagels met een ronde kop bedekt.
BOULE CLOUS RONDS TETES PLATES 2
7) Nagels met een dikke ronde kop maar plat, sommige zijn vervormd, de reden is de gevolg van zware schokken meestal tegen andere boules.
8) Een reeks ballen met ronde kop spijkers gegarneerd, circa op volgorde van oudste naar de meest recente. Omdat geen enkel nagels van de bal identiek is aan de anderen, deze van boven zijn handmatig gemaakt.
8b) Varianten: hier minder nagels maar met een grote kop. (100 mm)
5
9) Zeer oud, deze kleine boule van ‘’jeu provençal’’ (75 mm 557 gr) is versierd door nog met de hand gesmeed nagels. Sindsdien werd de ‘’Jeu provençal‘’ vervangen door de populaire petanque officieel erkend in 1910. Wilt u meer weten … http://www.blogpetanque.com/pontault77/Histoire-de-la-Petanque_r11.html spijtig genoeg in het frans.

 

BOULE RUSTIQUE
10) Bovenaan en onderaan, nog ouder, een juweeltje uit de late 19de eeuw waarschijnlijk. Een klik op deze boule van ‘’jeu provençal‘’ (80 mm) zal de details van de nagels laten zien. Hun kop is met de hand verwerkt zodat ze wat overlappen om het verkrijgen van een gladdere oppervlakte. Met de vergroting van het beeld kunnen we knoestig en zeer hard hout zien, het gaat om buxus. Sommige hoofden van de nagels zijn verdwenen, maar hun punten nog steeds zichtbaar blijven voor de eeuwigheid gevangen.
2015 07 21 - 06
11) gezien vanuit een andere gezichtshoek.
ENIGMA O1
12) We komen aan die vreemde bal, een edel en waarschijnlijk zeldzaam voorwerp. Elk gesmeed hoofd is anders, 3 mm dik met sommige afgeschuinde zijden, hoeken zijn scherp als uitgebarstte vuursteen … dit is echt een raadsel. De bal is zeer zwaar, met een diameter van 98 mm, ze weegt 1,390 kg en is perfect rond en glad gebleven. Een klik om details beter te zien en hieronder, vier Romeinse cijfers gemarkeerd door beitelslagen. Deze inscripties suggereren dat het zou dateren uit 1924.
ENIGMA W
13) En tot slot, onderaan bereiken we het summum. Een ander prachtig zeer oud en zeldzam stuk perfect uitgerust met dikke en rechte nagels. Allemaal verschillend en dus met de hand gesmeed. Deze uitzonderlijke boule uit 1904, is te vinden op de website van de ‘’Boule Sportive Aigue Mortaise‘’ http://www.blogpetanque.com/BSAM/photos/la-boule-cloutee_gp2050523.html de enige negatief punt… het is niet de mijne 🙂
FORMES-HEXAGONES 1
14) Sommige ballen zijn zinvoller en nog mooier als ze niet geschuurd worden en gerestaureerd, aarde en andere inlays laden ze van ‘’statische authenticiteit‘’—————————-           En nu komen we tot LA FANNY !!
FANNY 4
Pétanque zonder ‘’La Fanny‘’ is niet pétanque. Oorspronkelijk moesten de verliezers het blote achterste van een jonge vrouw genaamd Fanny kussen. Ze was voorgesteld op schilderijen, aardewerk of sculpturen. Vandaag vindt u ze meer bij antiquairs en in rommelwinkels dan in de ‘’bar de la Mairie’’ of andere sympathieke café’s maar elke lokale club van ‘’boulistes’’die zich respecteerd moet een Fanny bezitten. Deze icoon maakt deel uit van hun erfgoed. Aan de oorsprong van de oorsprong is er het verhaal van Fanny, waarschijnlijk waargebeurd, realistischer tegelijkertijd grappig en zielig. Iets wat in dorpen van vroeger gebeurde toen men lachten, lief en minder lief, met mensen die ‘’anders‘’ waren. Om alles daarover te weten, lees de pagina van Phoebus garçon (in het frans): https://www.facebook.com/notes/la-p%C3%A9tanque-fortmahonnaise/ lhistoire-de-fanny/1011387195543585 Het achterwerk van Fanny kussen is de vernedering na een totale nederlaag, het is het bewijs dat men verloren heeft met een beledigende score van 13-0 ! Opgepast, ‘’vernedering‘’ is maar een beeld omdat na de boules wedstrijd alles eindigt voor en glas en… is ze niet mooi de kleine Fanny in plaaster?

 

superbe-boule
15) Bezaaide boules zijn meestal kunstwerken. (In dit geval is elke nagel anders, oordeel zelf hun schikking) Kunstwerken voornamelijk door de experte handen van vrouwen uitgevoerd. Een slecht geplaatste spijker betekende waarschijnlijk een afgekeurde bal. Volgens de logica kan hout niet tegen een tweede poging.
15b) Een prent bestaat die ballen in voorbereiding laat zien: (http://www.francepetanque.com/LRA/pages/histoire/page6.htm) met de shema (Thanks to Steve Ferg USA) De plaats van elke nagel werd op voorhand voorbereid door een drevel slag en zeker deze van de letters of tekeningen die door verschillende soorten spijkers moesten gerealiseerd worden. Deze gaten hielden de nagels in de goede positie voor de hamer klap die volgde. (Last minute: gezien de breedte van de op de foto gaten, lijkt het dat deze versie twijfelachtig is. Een onderzoek is aan de gang) Het is verwonderlijk dat ondanks hun korte punt en de schokken, deze nagels een ganse eeuw op hun plaats zijn gebleven. (… om eerlijk te zijn, niet alle nagels, zie foto hieronder)
16) Deze boules werden dan ook uitgerust om talloze schokken te verdragen. Hier een paar voorbeelden, oorspronkelijk roestig en vol grond sommige werden geschuurd en schoongemaakt, maar zoals hierboven gezegd, is het soms beter ze in hun oorspronkelijke staat te laten.
A LYONNAISE 04 PAVES
17) HOEFIJZER NAGELS – in straatstenen gezet. (93 mm)
7
18) Een bal die geleefd heeft… ze geef een kijkje over wat er onderaan zit. Het gaat ook over hoefijzer nagels, het beschadigde gebied laat de dikte van hun koppen zien.
19) Op deze (105 mm) in haar oorspronkelijke staat zijn de nagels in pavezetting met een andere configuratie: men heeft nagels met een dunnere kop gebruikt en dus dichterbij elkaar geplaatst.
ANNIV-70-JEKE-4
20 *) Een mooie boule met hoefijzer nagels, iets dunner. Een golfbeweging maakt haar originaliteit.
PAVES-6
21) verschillende hoefijzer nagels.
GALETAS 3
22) Kleine petanque boules met pavezetting in hun leren houder.

 

0000REDUC 6
23) Twee boules ‘’restées dans leur jus‘’ zoals de Franse zeggen. De letterlijke vertaling is ‘’in hun sap gebleven‘’ dwz ‘’in de oorspronkelijke staat‘’.
A LYONNAISE 09 ARDOISES
24) SCHUBBEN NAGELS – Nagels met dunne platte kop, bovenaan in schubben geconfigureerd. De koppen overlappen elkaar zoals bij een leiendak. Als de vinger achteruit streelt zijn de ruwe randen nauwelijks merkbaar en nog meer op de bovenstaande boule waar de grond en de schokken de oppervlakte glad gemaakt hebben. (105 mm)
BOULE ARDOISES AVEC ASPERITES 3 X 2
25) Deze, in perfecte staat is meer dan schoongemaakt, gebeitst. Ze heeft niet veel gespeeld, de nagels zijn bijna niet vervormd, ze zijn weinig of niets vervormd door schokken. (78 mm)
A LYONNAISE 10 EN LOSANGES
26) Een boule (90 mm) met naast elkaar liggende spijkers, geen overlap… niet helemaal want de overlap is niet zichtbaar. Elke kop heeft een gevouwen zijde die onder de volgende nagel verdwijnt. Resultaat van deze techniek: een gladde bal met de indruk dat de nagels tegen elkaar geplaatst zijn, het werk van een artiest !
26b) Jaar 1939, een “ferreuse” uit het dorp Aiguines. De documenten erover zijn zeldzaam. Deze mooie tekening is gemaakt door Roger Lacombe, een verzamelaar van oude pétanque ballen in Fréjus. Als tiener in de jaren 1950 en ook eerder, keek hij graag naar de levendige “parties de boules” in zijn buurt.
A LYONNAISE 10TER ECAILLES
27) Onder twee verschillende verlichtingen en hoeken, nog een bal van ‘’longue lyonnaise‘’ (90 mm) zeer glad met fijne goed aangepaste schubben, ze overlappen elkaar zonder ruwheid. Indrukwekkend, een kunstwerk, een zwaar stuk, het is leuk om ze in de palm van de hand rond te draaien.
BLOG-CLOUS-TETES-PLIEES-5
28) Deze beschadiging maakt de techniek zichtbaar. Op deze manier was men in staat zeer gladde ballen te fabriceren.
BOULE ECAILLES LISSES PAS D'ASPERITES 3
29) Hier nog twee wonderen zonder oneffenheden. Links gebruikte men dezelfde methode terwijl dat de bal rechts bedekt is met spijkers met een hoofd in ruitvorm. Ze waren fijn aangepast tegen elkaar, zonder te overlappen.
TAILLE DES ECAILLES 4
30) Beide boules hebben dezelfde diameter (75 mm) maar die van links was nog moeilijker te maken omdat de nagels kleiner dus taalrijker zijn. Betere afwerking voor een betere grip en misschien betere prestaties op de ‘’boulodrome’’? Eén of twee ‘klik’ om de details goed te zien en het spijkeren en het overlappen te bewonderen. Bovendien zijn deze ballen ook zeer robuust. Deze bescheiden en niet versierde boules zijn echte kunstwerken uitgevoerd zonder de ambitie kunstwerk te maken. Anoniem en gewoon bestemd voor een populair spel. Nauw bekeken, geen spijker heeft bewogen ondanks de talrijke impacts, hun sporen op de oppervlakte bewijzen het.
ecailles-fines-epaisses-comparaison-3
31) Elke ambachtsman had zijn eigen tips en zijn eigen nagels. Links, een bal met fijne en zeer gladde schalen. Rechts, dikke gebogen schalen, minder glad maar zwaarder. (klik)

 

 

ECAILLES CONTIGUES SANS CHEVAUCHEMENT
32) Een andere bal (90mm) bedekt met fijn afgestelde spijkers. Aan de rechterkant laat de lege plaats zien dat er geen overlap is. Twee ‘klik’ om te bemerken dat zekere spijkerkoppen 4 zijden tonen terwijl er andere 5 of zelfs 6 hebben met rechte of gebogen kanten. Een blik op deze verschillen en we kunnen ons voorstellen dat de nagels niet mechanisch werden gemaakt.
32b) Deze was ook niet gemakkelijk te realiseren.
roques-clous-les-quatre-1
33) Met de hand gesmede nagels. Door te klikken op de afbeelding ziet men dat het hoofd van nagels 1-2 en 4 drie verschillende zijden hebben. Een dikke kant tegenover een fijne kant en de twee ander zijde in helling. Dit zijn de nagels afkomstig van de bal hieronder nr 3 is de laatste nagel van de bal op de afbeelding hieronder, haar hoofd is fijn en van gelijkmatige dikte.
roques-2-10-nl
34) Bovenaan laat gapend gat de dikke kant van de nagelshoofden zien. Deze ballen zijn tweelingzussen. Twee keer ‘klik’ op deze beneden die intact gebleven is, om de nauwkeurigheid van de aanpassingen te beoordelen.

 

roques-1-12
35) Dit is de ongerepte bal nr 34, de onderste na het schuren. Dit is wat de aanpassing van deze nagels geeft met de dikke kant links en de dunne kant rechts. Een precisiewerk met zeer rustieke nagels (foto 33) dat tot een net en glad uiterlijk met een zeer sterke aanhechting leidt.
amorce-a-spirale-num
36) Naast diverse soorten nagels zijn er verschillende aanvangen van spijkeren. Voorbeelden op de acht volgende foto’s. De meest voorkomende vorm is een spiraal zoals hierboven.
AMORCE A SPIRALE DEPART CONCENTRIQUE
37) Dan zijn er degene waarvan de spiraal pas gestart wordt na een cirkel van spijkers soms twee concentrische cirkels.
AMORCE A CONCENTRIQUES
38) Dezelfde bal met de bovenste helft gebeitst en geschuurd. Een kleine (75 mm) en zware boule (550 gr) ze draagt de sporen van een intens leven. Verpletterde koperen schubben door talloze schokken maar geen enkel spijker verloren en perfect bolvormig gebleven. Na de eerste cirkel in ijzer komt de tweede gevormd door de koperen nagels waar de spiraal begint.
BESS COLOR 3-A
39) Deze laatste toont geneste vormen. Centrale afbeelding: het vertrek van spijkeren bestaat uit een nagel omringd door kleine rechthoekige spijkerkoppen, daarna komen zeven concentrische cirkels, de laatste in messing. Dit vormt een figuur dat driemaal op deze boule voorkomt (fig. 1). Deze drie grote ronden raken elkaar aan elkaar. De 3 ruimten tussen de ronden zijn driehoekig (fig. 2) Tenslotte in het midden van de 3 driehoeken komt dit vierkantige patroon in koper en messing. (fig.3-4)
AMORCE SPIRALE 4 RUSTIQUE NR
40) Dan gewoner maar nochtans perfect gerealiseerd: een zeer oude rustieke bal (zie ook Fig.5) het startpunt is moeilijk te vinden: 1 of 2 « klik » om de nummering op de spiraal beter te zien.
AMORCE-A-PLOMBEE
41) Sommige boules hebben een zone dat lijkt op lood waarvan de eerste nagels starten. Het gaat om een metalen pastille, ze draagt vaak initialen of een nummer. Voor een betere fixatie, kunnen soms spijkers er doorgaan.
AMORCE A CLOUTEE ET VISSEE
42) Op andere heeft men eenvoudiger gedaan: het lege deel werd door kleine spijkers opgevuld vermoedelijk een grove restauratie. Rechts, zeer origineel dit startpunt in de vorm van een grote schroef perfect ingevoegd.
AMORCE A COMBINEE
43) Laatste voorbeelden, twee boules zonder duidelijk startpunt. Vier keer op de omtrek verschijnt deze langwerpige configuratie met puntige uiteinden. De nagels zijn ingericht om de voeg uit te voeren met eindelijk een mooie algemene afwerking.
43b) Een andere ’’boule’’, nog vier langwerpige configuraties met puntige uiteinden, een mooi gegarneerd bal met koperen en geelmessing nagels.
combien-de-clous-nl
44) Als antwoord op de vraag ’’hoeveel nagels op een boule ?’’ Enkele voorbeelden 1: 1136 – 2: 996 – 3: 11544: 6285: 1174 (+/-). In tegenstelling tot het type spijkeren invloedt de grootte van de bal het aantal nagels niet echt.
comptage-0-1655
45) Hoeveel nagels? Deze boule van 98 mm overschrijdt de andere met haar (+/-) 1655 kleine nagels perfect verdeeld. Merk op dat geen enkel verplaatst is.
A LYONNAISE 02 à SIX PANS - HEXAGONES
46) Een boule versierd met zeshoekige nagels van verschillende metalen om deze kleurrijke sterren te maken (95 mm).

 

BESS COLOR 2-5 FULL
47) Een paar foto’s in verschillende non-ferro metalen boules.
BESS COLOR 5-2 FULL
48) Nog non-ferro behalve beide onderaan rechts.
boules-octobre-2016-4
49) Nog eentje…en zoals bovenaan verteld: elke boule heeft haar eigen geschiedenis omdat ze meer dan ook welk ander voorwerp, van hand tot hand ging. Velen zijn kunstwerken met een unieke eigenschap: bestand zijn tegen schokken en andere mishandelingen.

 

BESS COLOR 6-5
50) Indien mooie kleuren verdacht zijn of een interessante versiering is een poetsbeurt of etsen vereist. Hierboven, voor en na de … behandeling. tweemaal ‘’klik‘’ om te zien hoe door impacten de rood koperen nagels zachter dan de andere leegstaande ruimtes hebben ingenomen.
ALVAREZ 12 LA GENERALE 2
51) Nog een foto ‘’voor en na’’ die de schoonheid van de bal onthult. Hier ook hebben rode nagels zich samengevoegd.
52) Grote bal van ‘’Lyonnaise‘’, 1130 gram, diameter 102mm. Tweemaal ‘’klik‘’ op de foto en de vijlsporen worden goed zichtbaar. Een kort frans artikel in de krant ‘’La Croix‘’ (http://www.la-croix.com/Archives/2008-11-08/Les-boules-de-petanque-_NP_-2008-11-08-332055) ondertekend door Hubert Duez, schrijver, ex-junk dealer en duidelijke kenner vertelt ons, onder andere, dat de oppervlakte van de ballen geslepen werd na het spijkeren, dit voor een perfecte afwerking. Een detail dikwijls opgemerkt nu bevestigd.
2016-12-25-4-totale-restauration
53) Goed schuren om de schoonheid in waarde te zetten.
54) Een mooie verrassing omdat de symbolen werden ontdekt achter de oxidatielaag.
55) In de loop der maanden verschijnen nieuwe boules op deze pagina omdat ze iets te laten zien hebben. Twee identieke en intacte ballen (95mm) ondanks talrijke sporen van zware schokken die getuigen van hun beleving. De hierboven bal draagt bovenaan een grote vijfpuntige ster en dezelfde aan haar basis. De artiest heeft niet alleen de nagels geplaatst om een ster te vormen met approximatieve punten, maar elke kop is ook uitwerkt als een driehoek, een rechthoek of een cirkel om een perfecte ster te realiseren. Idem voor de stalen nagels. Tussen de sterren, de naam DUVALET in grote letters.
55b) Beide ballen werden toevallig ontdekt in 1972 ter gelegenheid van renovatiewerken in een kelder. (Pezenas –Frankrijk/Herault)
last-one-3-la-releve-nl
55) De opvolging, brons of messing?

 

LAST ONE 0 TAITON AVANT NETTOYAGE
56) Dezelfde voor restauratie, oxidatie en tinten.
INITIAL
57) Zoals vaak in kelders of op zolders gevonden, twee ballen door de tijd vervormd met een « geleefd« .
blanco
Rommelmarkten en internet advertenties bieden een nieuw leven aan deze prachtige boules voor het meeste genoegen van de verzamelaars. Er is veel te zeggen over het spel, over de boules en hun creatie. Al surfen op het net vindt men specialisten die het gedaan hebben en hier zijn enkele adressen. De eerste (in het Frans) geeft ons informatie over fabricagetechnieken met zeer nauwkeurige woorden http://www.francepetanque.com/LRA/pages/histoire/page6.htm daarna http://www.museedelaboule.com/fabrication.htm met pagina’s die in detail spijkeren technieken tonen. Eindelijk een zeer compleet en leuk om te bezoeken website http://herbert.wegner.pagesperso-orange.fr ook in het engels, wanneer je het gelezen hebt weet u bijna alles over de bezaaide ballen.
lacertalepida@outlook.be